“Öngörülüyor” Ne Demek? Psikolojik Bir Mercekten Anlamaya Yolculuk
İnsan zihninin bir kıyısında “şimdi” varken diğer tarafında sürekli olarak “gelecek” oynar bizimle. Günlük yaşamda “öngörülüyor” dediğimizde, genellikle bir şeyin gelecekte olması bekleniyor veya tahmin ediliyor anlamına gelir. Ancak bu kelime basit bir tahminin ötesine geçer; bilişsel ve duygusal süreçlerimizin nasıl işlendiğini, duygusal zekâ ve sosyal etkileşim gibi psikolojik kavramlarla nasıl harmanlandığını yansıtır. Bu yazıda “öngörülüyor ne demek?” sorusunu, insan davranışlarının ardındaki karmaşık zihinsel süreçleri merak eden bir bakışla ele alıyoruz.
Bilişsel Psikolojide “Öngörülüyor”
Zihin Geleceği Nasıl Modeller?
Bilişsel psikoloji, zihnin bilgi işleme süreçlerini inceleyen bir alandır ve bu süreçler arasında insanın geleceği tahmin etme yeteneği önemli bir yer tutar. Bilişsel psikologlar, insan zihninin geçmiş deneyimleri, algıları, öğrenme ve hafıza gibi süreçleri kullanarak geleceğe dair modeller oluşturduğunu vurgular. Bu süreç, gelecekle ilgili beklentilerimizi şekillendirir ve davranışlarımızı etkiler. ([ansiklopedi.tubitak.gov.tr][1])
Örneğin bir sunum için hazırlık yapan bir kişi, önceki sunum deneyimlerinden öğrendiklerini zihinsel olarak işler ve bu yeni sunumdan alacağı tepkileri öngörür. Bu öngörüler, sunum sırasında hissedecek kaygı ve beklentileri şekillendirir ve kişinin davranışlarını düzenler.
Bilişsel Yanılgılar ve Tahmin Hataları
İnsanlar gelecekteki olaylar hakkında tahminde bulunurken sadece akıl yürütmeyi kullanmaz; duygular da bu sürece dahil olur. “Planning fallacy” (planlama yanılgısı) gibi bilişsel önyargılar, insanların belirli bir görevi tamamlama süresini ya da duygusal tepkilerini yanlış tahmin etmelerine yol açar. Bireyler genellikle zaman ve kaynak gereksinimlerini olduğundan daha iyimser bir şekilde öngörürler. Bu, zihnimizin belirsizlikle başa çıkma biçimidir. ([Vikipedi][2])
Duygusal Psikoloji: Duygularımızla Öngörmek
Affective Forecasting: Gelecekte Ne Hissedeceğimizi Tahmin Etmek
Psikolojide “affective forecasting” kavramı, bir kişinin gelecekteki duygularını tahmin etme sürecini ifade eder — yani “öngörülüyor” dediğimiz duygu düzeyini tahmin etme hali. Bu süreç, geleceğe dair beklentilerimizi şekillendirir ve kararlarımızı etkiler. ([NeuroLaunch.com][3])
Bu tahminler çoğu zaman hatalı olabilir; insanlar gelecekteki duygularının yoğunluğunu ya da süresini yanlış tahmin edebilirler. Örneğin yeni bir işe başlama ya da taşınma gibi büyük olayların getireceği mutluluğu olduğundan fazla, zorluklarını ise az tahmin etme eğilimindeyiz. Bu tür yanılgılar, beklenenle yaşanan duygular arasındaki boşluğu büyütür. ([Vikipedi][4])
Duygusal Zekâ ve Tahmin Doğruluğu
Duygusal zekâ, kendi duygularımızı ve başkalarının duygularını anlama kapasitemizdir ve bu, geleceğe dair duygusal tahminlerimizi de etkileyebilir. Duygusal olarak daha bilinçli bireyler, gelecekte nasıl hissedeceklerini daha gerçekçi şekilde tahmin edebilir ve kararlarını buna göre şekillendirebilirler. Bu, psikolojik esneklik ve duygusal dayanıklılık açısından önemlidir. ([fiveable.me][5])
Sosyal Psikoloji: “Öngörülüyor” ve Etkileşimler
Cultural and Social Context
İnsan psikolojisi yalnızca bireysel süreçlerden ibaret değildir. Sosyal psikoloji, bireylerin düşünce ve davranışlarının sosyal etkileşim ve kültürel bağlam tarafından nasıl şekillendiğini inceler. Bir davranış, tutum veya duygu “öngörülüyor” denildiğinde, bu genellikle kişinin sosyal çevresi ve normlarıyla ilişkilidir.
Başka bir deyişle, gelecekteki bir olayın nasıl sonuçlanacağına dair beklentilerimiz, çevremizden öğrendiklerimiz ve toplumsal normlardan etkilenir. Örneğin bir düğünde nasıl hissedeceğinizi tahmin ederken, kendi beklentileriniz kadar çevrenizin beklentileri de rol oynar.
Sosyal Etkileşim ve Tahmin
İnsanlar sosyal etkileşim içinde sürekli olarak karşılıklı tahminler yaparlar: karşı taraf nasıl davranacak? Bu konuşma bizi nasıl hissettirecek? Bu tahminler sosyal etkileşimlerimizi düzenler, ilişkilerin dinamiklerini belirler.
Ancak bu tahminler de yanılgılara açıktır. Örneğin benzer sosyal ortamlarda geçmişte yaşanan deneyimlere dayanarak yapılan tahminler, beklenmedik davranışlar karşısında geçersizleşebilir. Bu da psikolojik gerilim ve çatışma yaratabilir.
Öngörülüyor Ne Demek? Psikolojide Birleşen Yorumlar
Öngörü Kavramının Psikolojik Tanımı
Kelime anlamı itibarıyla bir şeyin gelecekte belli bir olasılıkla olacağı yönünde tahmin yürütülmesidir. Psikolojide ise bu süreç, hem bilişsel hem de duygusal ve sosyal bileşenlerle iç içedir:
– Bilişsel olarak zihnimiz geçmiş deneyimlerden ve mevcut bilgilerden yola çıkarak olasılıkları değerlendirir.
– Duygusal olarak, gelecekte nasıl hissedeceğimize dair beklentiler kurarız (affective forecasting).
– Sosyal olarak, bu beklentilerimiz toplumun normları ve etkileşimleriyle şekillenir.
Bu karmaşık süreç, günlük kararlarımızdan uzun vadeli hayat planlarına kadar her alanda karşımıza çıkar.
Gerçek Hayattan Örnekler
Bir mezuniyet töreninin nasıl hissedileceği, bir tatil planının getireceği sevinç, yeni bir ilişkinin mutlu edeceği beklentisi… Tüm bu örnekler, insanların geleceğe yönelik duygularını ve davranışlarını tahmin etme çabalarından doğar. Ancak araştırmalar çoğu zaman bu öngörülerin hatalı olabileceğini göstermektedir; tahmin edilen mutluluk veya stres gerçek deneyimden farklı olabilir. ([PositivePsychology.com][6])
Düşündüren Sorular: Kendi Öngörülerimizle Yüzleşmek
– Bir kararı verirken “bu beni mutlu edecek” diye düşündüğünüz oldu mu? Sonra gerçek nasıl farklıydı?
– Bir sosyal etkileşim öncesi “böyle hissedeceğim” diye düşündüğünüz halde farklı duygular yaşadığınız anlar oldu mu?
– Kendi duygusal tahminlerinizi değerlendirirken hangi bilişsel veya duygusal yanılgılarla karşılaştınız?
Sonuç: Geleceğe Tahmin, Bugünün Psikolojik Yansıması
“Öngörülüyor ne demek?” sorusu, günlük yaşamda basit bir beklentiden daha fazlasını ifade eder: zihnimizin geçmişten geleceğe uzanan bir köprü kurma çabasını, duygusal zekâ ile harmanlanmış bir tahmin sürecini ve sosyal etkileşimlerin şekillendirdiği bir bilişsel yapı olarak zihinsel modellemeyi işaret eder. Bu süreç bazen yanılgılarla dolu olsa da, insan davranışlarını anlamak için vazgeçilmez bir pencere açar. Bu pencereyi araladıkça kendi öngörülerimizin ne kadar isabetli olduğunu sorgulamak, daha bilinçli kararlar almamıza katkı sağlayabilir.
[1]: “BİLİŞSEL PSİKOLOJİ Ansiklopediler – TÜBİTAK”
[2]: “Planning fallacy”
[3]: “Affective Forecasting: Predicting Emotions in Psychology”
[4]: “Impact bias”
[5]: “Affective forecasting Definition – Cognitive Psychology Key Term | Fiveable”
[6]: “What Is Affective Forecasting? A Psychologist Explains”